Το δικαίωμα στην εικόνα σου είναι η ισχυρότερη θέση που έχεις σε αυτόν τον κλάδο: Χωρίς τη συγκατάθεσή σου, κανείς δεν επιτρέπεται να διαδώσει ή να παρουσιάσει δημόσια μια εικόνα σου. Αυτό ρυθμίζεται στον Νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων επί έργων τέχνης και φωτογραφιών, στο άρθρο 22, και συμπληρώνεται από την προστασία δεδομένων. Ταυτόχρονα, είναι η θέση που περιορίζεται πιο γρήγορα, διότι ακριβώς εκεί στοχεύει η συγκατάθεση στη σύμβαση μοντέλου. Αυτό το άρθρο εξηγεί τι σου μένει, τι παραχωρείς, γιατί το κείμενο της σύμβασης κάνει τη διαφορά και πού βρίσκεται το πνευματικό δικαίωμα — δηλαδή όχι σε εσένα.
Τι προστατεύει το δικαίωμα στην εικόνα σου
Προστατεύονται η διάδοση και η δημόσια παρουσίαση της εικόνας σου. Εικόνα είναι κάθε απεικόνιση στην οποία είσαι αναγνωρίσιμη, και η αναγνωρισιμότητα δεν εξαρτάται από το πρόσωπο: Ένα τατουάζ, μια ουλή, μια χαρακτηριστική σιλουέτα ή το πλαίσιο μιας λήψης μπορεί να αρκούν.
Η προστασία ισχύει ανεξάρτητα από το αν σου αρέσει μια λήψη και από το αν σε παρουσιάζει με κολακευτικό τρόπο. Δεν περιορίζεται σε γυμνές λήψεις ούτε ενισχύεται ειδικά για αυτές, στην πράξη όμως γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στο ερωτικό υλικό, επειδή οι συνέπειες μιας μη επιτρεπόμενης διάδοσης είναι μεγαλύτερες.
Η ίδια η λήψη πρέπει να διαχωρίζεται από την προστασία. Ο Νόμος περί πνευματικών δικαιωμάτων επί έργων τέχνης και φωτογραφιών μιλά για διάδοση και παρουσίαση. Για τη δημιουργία μιας λήψης αποφασίζει κατά κύριο λόγο το αν είχες συμφωνήσει με αυτήν, και στο πλαίσιο της σύμβασης αυτό ακριβώς είναι η συγκατάθεση.
Η συγκατάθεση είναι ο μοχλός
Η συγκατάθεση αποτελεί εξαίρεση από την απαγόρευση. Όποιος έχει συναινέσει έγκυρα δεν μπορεί πλέον να επικαλεστεί ότι η διάδοση έγινε χωρίς άδεια. Μπορεί να δοθεί ρητά, και ο Νόμος περί πνευματικών δικαιωμάτων επί έργων τέχνης και φωτογραφιών περιέχει έναν κανόνα που εκπλήσσει πολλούς: Όποιος πληρώθηκε για να απεικονιστεί, θεωρείται, σε περίπτωση αμφιβολίας, ότι έχει δώσει τη συγκατάθεσή του.
Σε αυτόν τον κλάδο δεν πρόκειται για οριακή περίπτωση, αλλά για τον κανόνα, διότι λαμβάνεις αμοιβή. Όποιος ελπίζει ότι σε μια διαμάχη το ζήτημα της συγκατάθεσης θα παραμείνει ανοιχτό, ελπίζει σε ασθενέστερη θέση.
Από αυτό προκύπτει η σημαντικότερη δήλωση αυτού του άρθρου: Δεν είναι καθοριστικό αν συμφωνούσες, αλλά με τι ακριβώς συμφωνούσες. Η έκταση της συγκατάθεσης καθορίζεται από όσα συμφωνήθηκαν — και συμφωνημένα είναι όσα αναγράφονται στη σύμβαση.
Γιατί αποφασίζει το κείμενο της σύμβασης και όχι το συναίσθημα
Στο σετ γίνονται συνεννοήσεις κατά τη διάρκεια της συζήτησης. Λέγεται ότι το υλικό θα πάει μόνο στην περιοχή συνδρομητών, ότι δεν θα ανέβει τίποτα στα κοινωνικά δίκτυα και ότι το πρόσωπο δεν θα χρησιμοποιηθεί για διαφήμιση. Τέτοιες φράσεις μπορεί να λέγονται με ειλικρίνεια και παρ’ όλα αυτά να είναι άνευ αξίας, αν η σύμβαση αναφέρει ότι η χρήση είναι απεριόριστη ως προς το περιεχόμενο.
Σε περίπτωση διαμάχης, ένα δικαστήριο διαβάζει το έγγραφο. Όσα υποσχέθηκαν προφορικά πρέπει να αποδειχθούν, και το άτομο που τα υποσχέθηκε μπορεί σε δύο χρόνια να μην εργάζεται πλέον εκεί. Αντίθετα, όσα λέει το κείμενο της σύμβασης είναι καταγεγραμμένα ασπρόμαυρα.
Η πρακτική συνέπεια είναι απλή και αποτελεσματική: Ό,τι είναι σημαντικό για εσένα πρέπει να μπει στη σύμβαση. Αρκεί μία πρόταση, για παράδειγμα ότι αποκλείεται η χρήση για διαφήμιση ή ότι η μεταβίβαση σε τρίτους απαιτεί τη συγκατάθεσή σου. Ποιες άλλες ρήτρες έχουν σημασία αναφέρεται στην παρουσίασή μας για τη σύμβαση μοντέλου, ρήτρα προς ρήτρα. Το πόσο εκτείνεται το «απεριόριστο» εξηγείται στο άρθρο για τα δικαιώματα χρήσης και τα κανάλια.
Ανάκληση σε περίπτωση αλλαγής πεποιθήσεων
Μια συγκατάθεση που έχει δοθεί δεν ισχύει σε κάθε περίπτωση για πάντα. Η νομολογία αναγνωρίζει ότι μπορεί να ανακληθεί όταν η εσωτερική στάση του απεικονιζόμενου έχει αλλάξει ουσιωδώς και, για τον λόγο αυτό, η περαιτέρω διάδοση καθίσταται μη ανεκτή. Αυτό είναι το νομικό έρεισμα για όλους όσοι, έπειτα από χρόνια, σκέφτονται διαφορετικά για τις λήψεις τους.
Στην πράξη, αυτή η οδός είναι δύσκολη. Απαιτείται κάτι περισσότερο από μια αλλαγή γνώμης, δηλαδή ουσιώδης αλλαγή στις συνθήκες ζωής ή στις πεποιθήσεις, και όσο σαφέστερη είναι η σύμβαση και όσο μεγαλύτερη είναι η επένδυση της παραγωγής, τόσο υψηλότερο είναι το εμπόδιο. Όποιος ανακαλεί τη συγκατάθεσή του μπορεί επίσης να υποχρεωθεί σε αποζημίωση, διότι η παραγωγή δημιούργησε και προώθησε το υλικό βασιζόμενη στη συγκατάθεση.
Ειλικρινά λοιπόν: Η ανάκληση είναι εργαλείο για την εξαιρετική περίπτωση, όχι κουμπί εξόδου. Τι μπορεί ρεαλιστικά να γίνει μετά τη δημοσίευση το έχουμε καταγράψει αναλυτικά στο διαγραφή και ανάκληση.
Το πνευματικό δικαίωμα δεν ανήκει σε εσένα
Εδώ δημιουργείται συχνά μια παρανόηση. Το πνευματικό δικαίωμα σε μια φωτογραφία ή ταινία ανήκει σε όποιον τη δημιούργησε: στον φωτογράφο, στην εικονολήπτρια ή στην παραγωγή. Το ότι εμφανίζεσαι στη λήψη δεν σε καθιστά δημιουργό.
Συγκεκριμένα, αυτό σημαίνει ότι δεν επιτρέπεται να δημοσιεύσεις χωρίς άλλο εικόνες από το γύρισμα, ούτε στο δικό σου κανάλι, ούτε εκείνες στις οποίες εμφανίζεσαι μόνο εσύ. Όποιος θέλει να χρησιμοποιήσει υλικό για το προσωπικό του portfolio ή τα κοινωνικά δίκτυα χρειάζεται άδεια από την παραγωγή. Το απλούστερο είναι να το ρυθμίσεις πριν από το γύρισμα, με μια πρόταση σχετικά με την έγκριση μεμονωμένων εικόνων για αυτοπροβολή.
Αντίστροφα, υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες τα συμμετέχοντα άτομα μπορεί να διαθέτουν δικά τους συγγενικά δικαιώματα στην ερμηνεία τους. Το αν αυτό ισχύει για μια συγκεκριμένη παραγωγή είναι ζήτημα της κάθε περίπτωσης, το οποίο κανείς δεν μπορεί να απαντήσει γενικά. Για τον προγραμματισμό σου μην βασίζεσαι σε αυτό, αλλά στη σύμβαση.
Τι πρέπει να κρατάς εσύ
Η νομική σου θέση είναι τόσο ισχυρή όσο τα έγγραφά σου. Γι’ αυτό κράτα αντίγραφο κάθε σύμβασης, της συγκατάθεσης και του καταλόγου περιορισμών, καθώς και το τιμολόγιο και τα μηνύματα στα οποία συμφωνήθηκε το γύρισμα. Χωρίς αυτά τα έγγραφα, χρόνια αργότερα δεν μπορεί να διευκρινιστεί τι επιτρεπόταν και τι όχι.
Μια φωτογραφία της υπογεγραμμένης σύμβασης στο σετ είναι καλύτερη από το τίποτα, ένα scan είναι καλύτερο από τη φωτογραφία. Αν μια παραγωγή δεν θέλει να σου δώσει αντίγραφο, αυτό αποτελεί από μόνο του προειδοποιητικό σημάδι: Μια σύμβαση που κατέχει μόνο η μία πλευρά δεν είναι συμφωνία, αλλά ισχυρισμός.
Πού υπεισέρχεται η προστασία δεδομένων
Εκτός από το δικαίωμα στην εικόνα σου, εφαρμόζεται και ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων, διότι οι λήψεις σου αποτελούν προσωπικά δεδομένα. Από αυτό προκύπτουν αυτοτελείς αξιώσεις, ανεξάρτητες από τον Νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων επί έργων τέχνης και φωτογραφιών: Μπορείς να ζητήσεις ενημέρωση σχετικά με τα δεδομένα που διαθέτει η παραγωγή για εσένα και, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, τη διαγραφή ή τον περιορισμό της επεξεργασίας.
Οι αξιώσεις αυτές στρέφονται κατά του συμβατικού σου αντισυμβαλλομένου, όχι κατά του μισού κλάδου, και δεν αντικαθιστούν τα δικαιώματα επί των λήψεων. Αποτελούν όμως έναν πραγματικό τρόπο για να μάθεις επιτέλους τι έχει αποθηκευτεί και πού έχει διαβιβαστεί.
Πώς διαχειριζόμαστε τα δεδομένα σου, ποια έγγραφα διαθέτουμε και πόσο γρήγορα αντιδρούμε σε ένα αίτημα διαγραφής αναφέρεται στα πρότυπα ασφάλειας. Για όλα όσα αφορούν τη σύμβαση με την παραγωγή ισχύει: Διάβασε πριν από την υπογραφή, όχι μετά.
Σημείωση: Αυτό το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν αντικαθιστά νομική συμβουλή.